Artxiboa

Gerra Zibila, diktadura, frankismoaren errepresioa eta Euskadiko terrorismoaren urte gogorrak aztertzen ditu, emakumeen nortasuna lehenetsiz. Arorik urrunena hartzen du, baina oraindik ezezagunak diren bake eta askatasun istorioak aurkitzen ditugu. Bakearen, duintasunaren, bizitzaren… aldeko apustu pertsonalagatik desagerrarazi zituzten zubi eraikitzaileak.

1813. Espainiako Independentzia Gerraren erdigunean, Donostian. Donostiarrak ingelesen eta frantsesen arteko gatazkan harrapatuta daude. Suntsitzen ari diren hiri bateko logela bateraino heltzea lortuko du Juanak (10). Bonbak, tiro hotsak, laguntza eskatzen duten garrasiak, soldaduak... Guzti horretatik ihes egiteko asmoz, bizitzari eusteko ahaleginetan, Juanak gordeleku bilakatuko du logela bateko armairua. Ezjakintasunaren barruan, bere bizitzaren azken une latzei aurre egin beharko die, bere bila datozen bi soldaduk ezarriko dute bizitzaren eta heriotzaren arteako muga. Baina egoera horri aurre egiteko bidelagun bat izango du neskatoak.

Naiararen birraitona Extremadurakoa zen, Campanario herriko nekazari bat; ez zen politikan sartzen. Bernardo Rodríguez Picón 1938ko gau batean atxilotu zuten nazionalek, UGTko kide izateagatik. Castuerako konzentrazio-zentro batean sartu zuten Extremadurako beste herri batean. Gerra Zibila amaitu zenean, beste 200 presorekin batera, Urduñako konzentrazio-zentrora eraman zuten ganadua garraiatzeko tren batean.

Asturiasko frontean hildako Euzko Gudarosteen kapilauen buruzagiaren hiletari buruzko erreportajea. Ekitaldi erlijioso ikusgarria Euskal Langileen Elkartasunaren Konfederazio Nazionalaren egoitzatik, ELA sindikatutik, abiatzen da, eta Bilboko Kale Nagusitik eta Isabel II.aren zubitik igarotzen da, Areatzan amaitzeko. Ekitaldia 1937ko martxoan izan zen.

Gerra zibileko eta frankismo garaiko Astigarragako hainbat biktimen testigantzak jasotzen ditu dokumentalak. Iraganean, Astigarragan, motibazio politikoak eragindako indarkeria egoera gordinak bizi izan dira eta guztiek ondorio bera izan dute, sufrimendu eta min sakona. Garaiak aldatuz joan dira urteak aurrera joan ahala –gerra zibila, diktadura, trantsizioa, demokrazia–, baina indarkeriazko gertakari guztiek ezaugarri berberak partekatu dituzte, giza eskubideen urraketa. Biktimen errekonozimenduan eta erreparazioan bidea egiten jarraitzeko urrats bat gehiago da “Orri zuriak betetzen” dokumentala.

Izenburua oso esanguratsua da, autogobernuaren eta euskal askatasunaren ikurretako batekin lotzen baita, Gernikako arbolarekin, kasu honetan 1937ko apirilaren 26ko bonbardaketarekin, Euskadiren askatasunaren aurkako eraso gisa ulertzen dena. Filmak Euskal Herriko irudi dokumentalak ditu: bonbardaketaren ondorengo Gernikako hondakinak, Ugartetxeak filmatuak, eta euskal haurrak Frantziara, Britainia Handiara (Southampton) eta Belgikara (La Maison de nos Enfants) erbesteratu zirenekoak. Dokumental honek, beraz, gerraren euskal ikuspegi nazionalistara hurbiltzen gaitu, batez ere kanpoko propagandara.

Filmak pertsonaia erreal eta historikoetan eta fikziozko pertsonaietan oinarritutako istorioak kontatzen ditu. Oso istorio desberdinak dira, baina guztiak Kondor Legioak 1937ko apirilaren 26an Gernikari egin zion aire bonbardaketa basatiak markatutakoak.

Lezo Urreiztieta 1907an jaio izan arren, XVI. mendeko pirata modukoa izan zen. Bere bizia arriskatuz, ehunka pertsonarena salbatu zuen; Euskal Herria aske bat negoziatu zuen atzerriko gobernuekin; Espainiako Gerra Zibilean, armaz betetako 17 barku Bilbon sartzea lortu zuen; Franco hil zuen, ia... Hil eta 40 urtera, Martin Ugalde idazlearen magnetofonoak bere historia harrigarria kontatzen digu, protagonistaren ahotsaren bidez. Biek 1975tik 1978ra izandako elkarrizketa ezezagun batzuen bidez, film honek XX. mendeko euskal historia ulertzeko pertsonaia ezinbesteko honen testigantza ematen du argitara.

Lezo Urreiztietaren ametsak eta borrokak biltzen ditu Josu Martinezen dokumental honek. 1975. eta 1978. urteen artean Urreiztietak Martin Ugalde idazlearekin izandako elkarrizketak hartzen ditu oinarri.

Nafarroako langile-herri bateko parroko izendatu dute Migel, 1936ko matxinadaren bitartean. Gerraren bidegabekerien eta ankerkerien lekuko da eta kaltetuen alde jokatzea erabaki du, bere burua ere arriskuan jarrita.

Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz, 32.000 haur inguruk euren etxeak eta familiak utzi eta erbestera joan behar izan zuten. Herrialde hartzaileak, funtsean, Frantzia, Erresuma Batua, Belgika eta Sobietar Batasuna izan ziren. Hasiera batean hiru hilabeteko behin-behineko irteera izan behar zuena, erbeste luze bat bilakatu zen, urteetakoa askotan. Gainera, Gerra Zibiletik ihesi, Bigarren Mundu Gerrarekin egin zuten topo, eta, horrekin batera, estutasunez eta sufrimenduz beteriko garai penagarriekin. Batzuk itzuli ziren, beste batzuk ez.

Euxebiren aita bera jaio baino lehen hil zen fusilatuta. Laurogei urte geroago, hobia aurkitu dute. Hogei bat artista gazteren sormen elkarlanaren fruitua da Areka.

1937. Karmele eta haren familia Frantzian erbesteratzen dira, gerraren ondorioz etxetik kanporatuak izan ondoren. Han, Karmelek erbesteko euskal enbaxada kulturalaren proposamena jasotzen du dantza- eta musika-ikuskizunen bitartez gerraren kontra borrokatzeko. Bertan, Txomin ezagutzen du, tronpeta-jole profesional bat, eta harekin maitemintzen da. Denboraldi batez Venezuelan bizi ondoren, bikotea etxera bueltatzen da, kendu zieten guztia berreskuratzeko esperantzarekin.

1938an Saturrarango emakumeen kartzela Espainiako Gerra Zibilean jazotako ankerkeriarik basatienaren lekuko izan zen. Victoria, errepublikar baten alarguna, ahizpa eta semearekin batera sartuko dute Saturrarango emakumeen kartzelara. Mesedetako mojen ardurapean dago kartzela, eta preso dauden emakumeei haurrak kentzen dizkiete erregimenaren aldeko familien esku uzteko Espainiaren onerako dela esanez. Emakume presoen bizitza amesgaizto bihurtzen dute.

Juan Auzmendik, herri txiki bateko sakristauak, aukera berrien bila Ameriketara emigratzea erabaki du. Bidaia ordaintzeko parrokoaren aurrezkiak lapurtu eta Pasaiako porturako bideari ekingo dio. Baina garaiak nahasita daude. Herrialdea berriz ere gerra zibileko bidean dago eta kostalderako bidaia zaildu egiten da.

Zumaiako flysch-a lurraren entziklopedia bezalakoa da, non geruza bakoitzak lurraren historiako kapitulu bat irudikatzen duen. Bertan 50 milioi urteko historia geratu da grabatuta. Loreren zimurrak ere, Gerra Zibilean familiarekin batera Zumaiatik kanporatutako emakume honen bizitza kontatzen digun liburu baten modukoak dira. Salka, neska sahararrak bilaketa bati ekingo dio Loreren istorioa deskubritzeko, hau ere bere ama eta amonaren istorioa baita Saharatik ihes egin behar izan zutenean. Flyscharen aurrean, Salkak ulertuko du, etengabe txandakatzen diren geruza gogor eta bigunen antzera, bere istorioak, gatazka baten erdian bizi izan diren emakumeenak, errepikatu egiten direla.

"Popel" hitzak errautsak esan nahi du txekieraz, dokumentaleko pertsonaiak lotzen dituen funtsezko elementua, II. Mundu Gerran František Suchyk Pragan gordetako Anjel Lekuona eta beste deportatu batzuen errautsak direlako. Zerk bultzatu zituen heroi anonimo horiek nazien aginduei men ez egitera? Zergatik jarri zuten arriskuan beren bizitza jada hilda zegoen jendearen memoria gordetzeko? Beharrezkoa al dugu memoria, iragana argitu eta aurrera jarraitu ahal izateko?

Istorioa 1975ean hasi da, Hirugarren Karlistaldiko lubakietan. Han, aizkolari batek bere bizitza salbatzea lortu du, baina behi batek obsesio-sentsazioa sortuko dio. Ordutik aurrera, Euskal Herriko bi familiaren arteko harreman gatazkatsu eta sutsuen istorio bat sortuko da, hiru behi-belaunaldiren begirada geldipean.

1941ean, Hitlerren Alemania naziak Sobietar Batasuna inbaditu zuen eta gerra izugarri zaildu zen. Galera gehiago saihesteko, aliatuek lagundu egin behar dute. Gerra-materialez betetako zamaontzi zibilen konboiek Murmansk eta Arkhangelsk hiri errusiarretarako bidaia arriskutsuari ekingo diote. Itsasoan harrapatuta, defentsan edo gerran esperientziarik gabe, marinel zibilek aurrez aurre egingo diote aurre goi-indar alemaniarrari Artikoko itsaso basatian.

Juan Auzmendik, herri txiki bateko sakristauak, Ameriketara emigratzea erabakitzen du, aukera berrien bila. Bidaia ordaintzeko, bere erretorearen aurrezkiak lapurtu eta Pasaiako porturako bideari ekingo dio. Baina garaiak nahasita daude. Berriz ere, herrialdea gerra zibilaren bidetik doa eta kostalderako bidaia zaildu egiten da.

Istorio honetako protagonistak ez dira Frankoren kontra borroka egin zuten ohiko gudariak. Emakume anonimoak dira, eta agian horixe da haien istorioa ezezaguna izatearen arrazoia. Izan ere, nork ezagutzen du Gerra Zibilean Gipuzkoatik kanporatu zituzten emakumeen istorioa?