Artxiboa

Lezo Urreiztieta 1907an jaio izan arren, XVI. mendeko pirata modukoa izan zen. Bere bizia arriskatuz, ehunka pertsonarena salbatu zuen; Euskal Herria aske bat negoziatu zuen atzerriko gobernuekin; Espainiako Gerra Zibilean, armaz betetako 17 barku Bilbon sartzea lortu zuen; Franco hil zuen, ia... Hil eta 40 urtera, Martin Ugalde idazlearen magnetofonoak bere historia harrigarria kontatzen digu, protagonistaren ahotsaren bidez. Biek 1975tik 1978ra izandako elkarrizketa ezezagun batzuen bidez, film honek XX. mendeko euskal historia ulertzeko pertsonaia ezinbesteko honen testigantza ematen du argitara.

50eko hamarkadako dotoreziaren eta glamourraren aurrean, Espainiako Estatuan Francoren diktadurak kontrol zorrotza zuen urte ilunak izan ziren. Lehen pertsonan kontatutako istorio anonimoekin, garai hartan bizi izan ziren gizon eta emakumeen oroitzapenak gogora ekartzea izango du helburu dokumentalak; baina baita harritzea eta, ziurrenik, urte haiek bizi izan ez zituzten eta aztertuko diren alderdi asko ezagutzen ez dituzten belaunaldi asko dibertitzea ere.

50eko hamarkadako dotoreziaren eta glamourraren aurrean, Espainiako Estatuan Francoren diktadurak kontrol zorrotza zuen urte ilunak izan ziren. Lehen pertsonan kontatutako istorio anonimoekin, garai hartan bizi izan ziren gizon eta emakumeen oroitzapenak gogora ekartzea izango du helburu dokumentalak, baina baita harritzea ere, eta ziurrenik urte haiek bizi izan ez zituzten eta aztertuko diren alderdi asko ezagutzen ez dituzten belaunaldi asko dibertitzea.

Alberto Santanak gidatutako dokumental sail honek Euskal Herriaren historiari buruzko ikerketa eta aurkikuntzaren bidaia bisuala izan nahi du, ikerketa zientifiko berrienen argitan.

Fraide frantziskotarrek 500 urtetik gora daramatzate Arantzazun, Andra Mariaren irudia aurkitu zenetik. Beraien motibazio erlijiosotik, ondare immaterial baliotsua eman diote herriari, frantziskotarrentzat Anaidia, komentua ez ezik, gizartea ere badelako, Euskal Herria, mundua. Horregatik ari dira herrigintzan, modu etengabean, berrikuntza sustatuz, ausardiaz. Arantzazuko frantziskotarrekin lotzen ez baditugu ere, gaur egun oso gureak eta barneratuak ditugun hainbat altxor eman dizkigute. Horiek ezagutzera ematea beharrezkoa da, gure historiaren eta izanaren parte baitira. Arantzazu ez litzateke gaur dena izango herririk gabe eta herria ere bestelakoa litzateke Arantzazu gabe.

Andres Urdaneta Ordiziako nabigatzaile handiaren bizitza eta lorpenak biltzen ditu Mikel Urretabizkaiak zuzendutako dokumental honek.

Gerra zibileko eta frankismo garaiko Astigarragako hainbat biktimen testigantzak jasotzen ditu dokumentalak. Iraganean, Astigarragan, motibazio politikoak eragindako indarkeria egoera gordinak bizi izan dira eta guztiek ondorio bera izan dute, sufrimendu eta min sakona. Garaiak aldatuz joan dira urteak aurrera joan ahala –gerra zibila, diktadura, trantsizioa, demokrazia–, baina indarkeriazko gertakari guztiek ezaugarri berberak partekatu dituzte, giza eskubideen urraketa. Biktimen errekonozimenduan eta erreparazioan bidea egiten jarraitzeko urrats bat gehiago da “Orri zuriak betetzen” dokumentala.

2025eko otsailaren 19an 40 urte bete dira Euskadiko historiako hegazkin-istripu tragikoenetako bat gertatu zenetik. 1985eko otsailaren 19an, inauterietako astearte batean, Madril eta Bilbo arteko 610 hegaldi erregularra egiten ari zen "Alhambra de Granada" izeneko Iberia konpainia espainiarraren Boeing 727a ETBren antenarekin talka egin zuenean, Oiz mendian, Sondikako aireportura hurbiltzeko maniobrak egiten ari zela. Poliziak, Ertzaintzak (osatu berri zutena) eta suhiltzaileek ez zuten argi nola jokatu behar zuten, tragediaren lekua zaila zen eta poliziak froga guztiak bere horretan gorde nahi zituen. Desinformazioa erabatekoa zen, egunkari eta albistegi batzuek ETA talde terroristaren atentatua izan zela zioten, eta beste batzuek antena legez kanpo jarrita zegoela zioten. Gainera, jende asko Oizera igo zen objektu baliotsuen bila: dirua, eraztunak, erlojuak...

Euskal bakezaletasunaren oroimenaren aldeko bidaia da Gesto, 30 urtez Euskal Herriko bakearen alde eta indarkeriaren aurka lan egin zuena.

1912ko abuztuaren 12tik 13ra bitarteko gauean, Bizkaiko golkoan gertatu zen sekulako galernari buruzko dokumentala. Euskal Herriko historian ezagutzen den natura-hondamendirik handiena izan zen eta 143 arrantzale eraman zituen.

Gure lurra airetik zeharkatzen duen zentzumenentzako bidaia ikusgarria, bere esentzia inoiz ikusi ez den bezala erakutsiz. Naturgune ederrenak eta arkitektura ikusgarriena zeharkatzen dituen ikusizko esperientzia bat da, eta historiarekin, bertako biztanleen tradizioekin eta Euskal Herriko txoko bakoitzean bizi diren mito eta kondairekin bat egiten du. Fernando Velázquezen musika, dokumental sorta honen funtsezko zatia da eta narrazioarekin batera, atal bakoitzean funtsezko papera betetzen du. Telesailak Fernando Velázquez musikagile saridunak konposatutako jatorrizko soinu-banda izango du atal bakoitzean. Emozioak sortuko ditu eta giro paregabea sortuko du gure lurreko lekurik ikusgarrienak bisitatzen ditugun bitartean.

Euskal Herri osoko hainbat bazter eta txokotako airetiko irudi ikusgarriak, helikoptero batetik eginak. Ikusten duguna ez da irudi-sorta polit bat besterik gabe, gure herriaren errealitate historiko eta soziala irudikatzen saiatzen baitira, kutsu poetikoa duten azalpenez lagunduta.

Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz, 32.000 haur inguruk euren etxeak eta familiak utzi eta erbestera joan behar izan zuten. Herrialde hartzaileak, funtsean, Frantzia, Erresuma Batua, Belgika eta Sobietar Batasuna izan ziren. Hasiera batean hiru hilabeteko behin-behineko irteera izan behar zuena, erbeste luze bat bilakatu zen, urteetakoa askotan. Gainera, Gerra Zibiletik ihesi, Bigarren Mundu Gerrarekin egin zuten topo, eta, horrekin batera, estutasunez eta sufrimenduz beteriko garai penagarriekin. Batzuk itzuli ziren, beste batzuk ez.

Euskal Herri osoko hainbat bazter eta txokotako airetiko irudi ikusgarriak, helikoptero batetik eginak. Ikusten duguna ez da irudi-sorta polit bat besterik gabe, gure herriaren errealitate historiko eta soziala irudikatzen saiatzen baitira, kutsu poetikoa duten azalpenez lagunduta.

Euskal futbolaren jatorriari eta bilakaerari buruzko seriea. Serie honetako atalen ardatz nagusia Athletic de Bilbao, Reala eta Osasuna dira, baina bigarren mailako taldeak eta euskal selekzioaren ibilbidea ere aztergai hartzen dira.

Abarketarien bideak —Ainarak ere esaten zaie, hegaztiak bezala migratzen zutelako— Nafarroako eta Aragoiko emakumeen belaunaldien neguak batu zituen. XIX. mendearen amaieratik XX. mendearen erdialdera arte, Mauleraino joaten ziren abarketen industrian lan egiteko.

XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran, gaur egun munduko sukalderik onenetako bat den euskal sukaldera garamatzaten lehen urratsak eman ziren. Eta prozesu horren aitzindariak, amengandik edo andereñoengatik ikasitakoa eta Frantziako sukaldaritzaren modernitate-ukituekin nahasten jakin zuten emakumeak izan ziren. Baina emakume horiek ez daude liburuen aurkibideetan, ezta aldizkari zaharretan, edota ostalaritza eskoletan.

Ohitura zaharrei dagokienez, Altsasuko inauteriak, Europako inauteririk zahar eta arkaikoenetariko bat da. XX. mende hasieran egin izan zen azkenengoz. 70. hamarkadan herriko zaharrenek bakarrik zuten inauteri horien oroitzapenak. Ricardo Aldasoro zen horietako bat, eta “Gure etxea” elkarteko atarian Patxi Goikoetxea gazte bati egindako aipamen batek piztu zuen sugarra.

Zientzia eta teknikari buruz jakin beharreko guztia, Gillermo Roak aurkeztuta, Elhuyar Fundazioarekin elkarlanean. Azken asmakizunak, ikerkuntza, ikertzaileak... Zientziaren inguruan zer ari den mugitzen jakin nahi?

UIK, EHUren Uda Ikastaroen inguruan, Euskadi Irratian landutako edukia.

"Historia eta istorioak" historia, nazioartea eta giza iraganari lotutako podcasta da. Lehen pertsonan kontatutako historia giza iragana aztertu duten pertsona eta adituen bidez jasoko dugulako, beraien bizipen eta eskarmentuaren ahotsa bilduz. Juanjo San Miguelek gidatuta aztertuko dugu gure munduaren iragana hobeto ezagutzeko helburua duen tartea, hitza, ahotsa eta soinua oinarri.