Artxiboa

Asturiasko frontean hildako Euzko Gudarosteen kapilauen buruzagiaren hiletari buruzko erreportajea. Ekitaldi erlijioso ikusgarria Euskal Langileen Elkartasunaren Konfederazio Nazionalaren egoitzatik, ELA sindikatutik, abiatzen da, eta Bilboko Kale Nagusitik eta Isabel II.aren zubitik igarotzen da, Areatzan amaitzeko. Ekitaldia 1937ko martxoan izan zen.

Izenburua oso esanguratsua da, autogobernuaren eta euskal askatasunaren ikurretako batekin lotzen baita, Gernikako arbolarekin, kasu honetan 1937ko apirilaren 26ko bonbardaketarekin, Euskadiren askatasunaren aurkako eraso gisa ulertzen dena. Filmak Euskal Herriko irudi dokumentalak ditu: bonbardaketaren ondorengo Gernikako hondakinak, Ugartetxeak filmatuak, eta euskal haurrak Frantziara, Britainia Handiara (Southampton) eta Belgikara (La Maison de nos Enfants) erbesteratu zirenekoak. Dokumental honek, beraz, gerraren euskal ikuspegi nazionalistara hurbiltzen gaitu, batez ere kanpoko propagandara.

Gerra zibileko eta frankismo garaiko Astigarragako hainbat biktimen testigantzak jasotzen ditu dokumentalak. Iraganean, Astigarragan, motibazio politikoak eragindako indarkeria egoera gordinak bizi izan dira eta guztiek ondorio bera izan dute, sufrimendu eta min sakona. Garaiak aldatuz joan dira urteak aurrera joan ahala –gerra zibila, diktadura, trantsizioa, demokrazia–, baina indarkeriazko gertakari guztiek ezaugarri berberak partekatu dituzte, giza eskubideen urraketa. Biktimen errekonozimenduan eta erreparazioan bidea egiten jarraitzeko urrats bat gehiago da “Orri zuriak betetzen” dokumentala.

1813. Espainiako Independentzia Gerraren erdigunean, Donostian. Donostiarrak ingelesen eta frantsesen arteko gatazkan harrapatuta daude. Suntsitzen ari diren hiri bateko logela bateraino heltzea lortuko du Juanak (10). Bonbak, tiro hotsak, laguntza eskatzen duten garrasiak, soldaduak... Guzti horretatik ihes egiteko asmoz, bizitzari eusteko ahaleginetan, Juanak gordeleku bilakatuko du logela bateko armairua. Ezjakintasunaren barruan, bere bizitzaren azken une latzei aurre egin beharko die, bere bila datozen bi soldaduk ezarriko dute bizitzaren eta heriotzaren arteako muga. Baina egoera horri aurre egiteko bidelagun bat izango du neskatoak.

Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz, 32.000 haur inguruk euren etxeak eta familiak utzi eta erbestera joan behar izan zuten. Herrialde hartzaileak, funtsean, Frantzia, Erresuma Batua, Belgika eta Sobietar Batasuna izan ziren. Hasiera batean hiru hilabeteko behin-behineko irteera izan behar zuena, erbeste luze bat bilakatu zen, urteetakoa askotan. Gainera, Gerra Zibiletik ihesi, Bigarren Mundu Gerrarekin egin zuten topo, eta, horrekin batera, estutasunez eta sufrimenduz beteriko garai penagarriekin. Batzuk itzuli ziren, beste batzuk ez.

Euxebiren aita bera jaio baino lehen hil zen fusilatuta. Laurogei urte geroago, hobia aurkitu dute. Hogei bat artista gazteren sormen elkarlanaren fruitua da Areka.

1938an Saturrarango emakumeen kartzela Espainiako Gerra Zibilean jazotako ankerkeriarik basatienaren lekuko izan zen. Victoria, errepublikar baten alarguna, ahizpa eta semearekin batera sartuko dute Saturrarango emakumeen kartzelara. Mesedetako mojen ardurapean dago kartzela, eta preso dauden emakumeei haurrak kentzen dizkiete erregimenaren aldeko familien esku uzteko Espainiaren onerako dela esanez. Emakume presoen bizitza amesgaizto bihurtzen dute.

Juan Auzmendik, herri txiki bateko sakristauak, aukera berrien bila Ameriketara emigratzea erabaki du. Bidaia ordaintzeko parrokoaren aurrezkiak lapurtu eta Pasaiako porturako bideari ekingo dio. Baina garaiak nahasita daude. Herrialdea berriz ere gerra zibileko bidean dago eta kostalderako bidaia zaildu egiten da.

Filmak pertsonaia erreal eta historikoetan eta fikziozko pertsonaietan oinarritutako istorioak kontatzen ditu. Oso istorio desberdinak dira, baina guztiak Kondor Legioak 1937ko apirilaren 26an Gernikari egin zion aire bonbardaketa basatiak markatutakoak.

Nafarroako langile-herri bateko parroko izendatu dute Migel, 1936ko matxinadaren bitartean. Gerraren bidegabekerien eta ankerkerien lekuko da eta kaltetuen alde jokatzea erabaki du, bere burua ere arriskuan jarrita.

Istorioa 1975ean hasi da, Hirugarren Karlistaldiko lubakietan. Han, aizkolari batek bere bizitza salbatzea lortu du, baina behi batek obsesio-sentsazioa sortuko dio. Ordutik aurrera, Euskal Herriko bi familiaren arteko harreman gatazkatsu eta sutsuen istorio bat sortuko da, hiru behi-belaunaldiren begirada geldipean.

1937. Karmele eta haren familia Frantzian erbesteratzen dira, gerraren ondorioz etxetik kanporatuak izan ondoren. Han, Karmelek erbesteko euskal enbaxada kulturalaren proposamena jasotzen du dantza- eta musika-ikuskizunen bitartez gerraren kontra borrokatzeko. Bertan, Txomin ezagutzen du, tronpeta-jole profesional bat, eta harekin maitemintzen da. Denboraldi batez Venezuelan bizi ondoren, bikotea etxera bueltatzen da, kendu zieten guztia berreskuratzeko esperantzarekin.

Lezo Urreiztieta 1907an jaio izan arren, XVI. mendeko pirata modukoa izan zen. Bere bizia arriskatuz, ehunka pertsonarena salbatu zuen; Euskal Herria aske bat negoziatu zuen atzerriko gobernuekin; Espainiako Gerra Zibilean, armaz betetako 17 barku Bilbon sartzea lortu zuen; Franco hil zuen, ia... Hil eta 40 urtera, Martin Ugalde idazlearen magnetofonoak bere historia harrigarria kontatzen digu, protagonistaren ahotsaren bidez. Biek 1975tik 1978ra izandako elkarrizketa ezezagun batzuen bidez, film honek XX. mendeko euskal historia ulertzeko pertsonaia ezinbesteko honen testigantza ematen du argitara.