Artxiboa

Mirentxu Loyarte zinemagile nafarra ezezaguna zaigu, bere bizitzaren bilakaera nomada dela eta. Espainiako 1970eko hamarkadako ariketa zinematografiko ausartenetako baten egilea da: Irrintzi (1978), euskal herritarren identitate kolektiboaren inguruan hausnar egiten duen ikus-entzunezko metafora bat. "Irrintziaren oihartzunak" dokumentalean, "Irrintzi" lanak bere barruan gordetzen dituen "egia" horietan zehar bidaiatuko dugu; Euskal Emakumeak-eko emakumeen hitz ameslarietan zeharreko bidaia bat egingo dugu, haren sekretu erakutsia baina sekula ez guztiz agerrarazia abiapuntu hartuta: haren obra eta egile-nortasuna.

Talde-lan interesgarri honetan, 18 artistak Sistiagak bere film galduari buruz egindako narrazioa ilustratzen dute, fotogramen gainean osorik marraztutako lehen animaziozko film luzea, kamera beharrik gabe.

Esan nion zinemagilea nintzela, eta ezer ez da aldatu. Bazterretan barrena doa arima erratua, inoiz seguru, inoiz bere buruaz etsita. Gorputza, ordea, gorputza bada: eta da eta da eta da eta ez dauka non.

Zer-nolako bizi aukerak geratzen dira lurralde batek erabateko aldaketa jasaten duenean? Nafarroako Pirinioetako magaletan, 1990 hamarkadan, Itoizko urtegiak zazpi herri eta hiru natur erreserba urperatu zituen. Gaur, lur biziko lerro bat, 592 metroko garaieran, bailarako paisaian marra batez zatitzailea du. Maila horren azpitik, ura; goitik, bizitza.

GIBa duten haur talde gaixo batek euren egunerokotasunari buruz hitz egin digu marrazketa tailer batean egin zituzten irudien bitartez.

Tarzanek eta Janek elkarrekin igeri egiten duten eszena famatuaren berrinterpretazio bat da, Tarzan eta bere laguna (Cedric Gibbons, 1934) filmarena, non koloreek, forma abstraktuek eta erritmoek paradigma aldaketa bati buruz hitz egiten diguten.

Txangon lau lagun gazteri jarraitzen diegu, Maria (27), Paula (29), Bruna (24) eta Marta (27), Pagasarrirako igoeran Queenek, Mariaren txakurrak, lagunduta. Prozesu osoan, lagunen atzetik ibiliko gara, behaketan, telefono bidezko hitzorduetatik hasi, jaitsiera egin eta botak kendu arte.

Rafael Ruiz Balerdi artista donostiarrak Homenaje a Tarzán (Tarzani omenaldia) animaziozko film laburra egin zuen 1969an, zeinak «jarraituko du» hitz enigmatikoak zeuzkan bukaeran. Haren segida da Ehiza. Balerdiren proposamen estetikoari jarraitzen dio, baina hura inspiratu zuten filmen begirada kolonialistatik urrun, oraingoan gure errealitatearen gordintasuna islatzen da: jazarpena, indarkeria eta suntsiketa.

Ez dakigu ea lehen marrazkiak hondartzan adar batekin zirriborratu genituen, baina gogoan dugu, olatuak hurbiltzen ari zirela sentitzean, atzerapauso bat eman genuela, haien aparraren hotzak ukitu ez gintzan.

Familia kontakizun honek Espainiako historiaren hamar urteko berrirakurketa partikularra eskaintzen du, egilearen bi anaien jaiotzatik 1975ean diktadorea hil zen arte.

Bikote bat ibai ertzean paseatzen ari den bitartean, ehiztari batzuk basoan oreinkume bat behatzen ari dira eta lagun batzuek Clavesanako dantzaria gogoratzen dute. Artista horrek Verdiren Aida operaren estreinaldian parte hartu zuen Kairon, paisaian desegiten den maitasun librearen metafora.

Zori-saltzaile batek Tijuanako (Mexiko) mugako hilerri bateko hildakoak konbentzitu ditu AEBetako muga zeharkatu dezaten, bertan ipar desiratuaren plazerrez gozatzeko. Hildakoek bidaia bati ekin diote, baina ez dira inoiz itzuliko.

Ines ekialdeko herrialde batera joan da Ámár laguna bisitatzera. Elkarrekin egin zuten bidaia bateko oroitzapenak berreskuratzen lagun diezaion nahi du; izan ere, bere koadernoetan gordetzen dituen bidaiako marrazki eta oharrak baino ez dira geratzen.

"Hezurbeltzak" inongo hiztegitan agertzen ez den euskarazko hitza da. Existitzen ez den hitza, sozialki ikusezinak diren jende-taldeak mespretxuz izendatzeko. Bere hitzez hitzeko itzulpena «huesos negros» da.

Hélène Cixousek zioen moduan, inoiz ezagutu ez den espezieko milioika lursagu, milaka urteko kulturaren oinarri kontzeptuala birrintzen ari diren garai horretantxe bizi gara.

Walter Ruttmannek Berlini buruz egin zuen dokumental ospetsuaren arrastoa jarraitzen duen Bilboko hiriaren sinfonia. Hainbat animazio-teknika berritzaile erabiliz, irudi dinamiko bat lortu dugu, Joseph Turner margolariaren azken etapako gardenkietan oinarritutako akuarela digital bat. Soinu-bandak ez du azpititulurik behar, eta Xabier Erkizia artistaren jatorrizko pieza da, hiriko kaleetako soinuak Miren Agur Meaberen poemaren zatiekin txirikordatzen dituena.

Film dokumental luze honetan immigrazioaren egunerokotasuna azaltzen da. Zenbait emakume etorkinen esperientzian oinarrituta, fenomenoaren aurpegi ezezagunak erakutsi nahi dira. Emakumeen jaioterrietatik Europara immigrazio handia gertatu da, baina oraindik ere arrotz zaizkigu haien bizimodua eta haien ohiturak.

Emakumeek Euskal Herriko kirol jarduera ezberdinetan duten presentzia erakusten du dokumental honek.

"Egin" egunkariaren itxiera ardatza nagusitzat hartuta, oroimenaren hauskortasunaz eta hura babesteko gizakiak sortzen dituen lekuei buruzko film laburra da "Errotatiba".

Askotan, desagertutakoak hildakotzat jotzen dira. Maite izan dituztenek, ordea, haien gorpuak ikusi behar dituzte agur esan ahal izateko.